De Nazi van de maand

Je had ze in alle soorten en maten. Eindeloos licht elke maand een nieuwe nazi uit, met deze maand: ‘de prototype nazi’!

Reinhardt Heydrich
Reinhardt Heydrich

Thomas Smits – Toen na de Tweede Wereldoorlog duidelijk werd welke verschrikkelijke misdaden waren begaan door het Derde Rijk begonnen historici, gedragswetenschappers en psychologen al snel met speculeren over het karakter van de daders. Wat voor mensen waren hiertoe in staat geweest? De zogenaamde Taterforschung werd een belangrijk onderdeel van het historische onderzoek naar het Derde Rijk.

In de jaren vijftig werden de misdadigers van het Naziregime vooral gezien als gevaarlijke psychopaten die aan verschillende soorten geestesziekten leden. In de jaren zestig veranderde dit beeld. Onder invloed van het proces tegen Adolf Eichmann in Jeruzalem kwam de gedachte op dat de Holocaust in directe verbinding te stellen zou zijn met de moderniteit. Daders werden in deze visie gezien als ‘robots’, die alleen kunnen functioneren in hoog bureaucratische samenlevingen – zo verscheen er in Elseviers Weekblad een artikel met de naam ‘Robot Eichmann’. In het huidige onderzoek is er weer meer aandacht voor de persoonlijke beweegredenen van daders. Een reden voor Eindeloos om een aantal van hen onder te loep te nemen. Deze maand: Reynhard Heidrich, ‘het blonde beest’.

In zijn boek Generation der Unbedingten (2003) stelt Michael Wildt dat het onderzoek naar daders zich niet moet richten op één soort verklaring – zoals karakter, of samenlevingsvorm – maar dat het moet proberen tot een complexe koppeling van allerlei factoren te komen. Wildt onderzoekt in zijn boek de levens en loopbanen van de nazi-daders bij uitstek: de leidinggevende van het Reichssicherheitshauptamt (RSHA). Onder deze beruchte institutionele samensmelting van de Sicherheitsdienst, de Krimalpolizei en de Gestapo viel ook het Referat IV B: het departement dat onder leiding van Eichmann verantwoordelijk was voor een ‘Auflösung der Judenfrage’. De leidinggevenden van deze organisatie zijn grotendeels afkomstig uit eenzelfde generatie. Een verklaring voor daderschap moet volgens hem gezocht worden door te kijken naar wat deze Generation des Unbedingten onderscheidt van andere generaties. De uitkomst hiervan moet vervolgens gekoppeld worden aan speciale institutionele factoren die de daders in staat stelde om hun misdaden te begaan.

Als baas van het in 1939 gevormde RSHA was Heydrich verantwoordelijk voor het ‘dirtywork’ van het naziregime. Zo gaf hij leiding aan het Nacht und Nebel project, waardoor duizenden Europese verzetsstrijders en politieke tegenstanders van de Nazi’s letterlijk en figuurlijk verdwenen in concentratiekampen. Ook de Einsatzgruppen die in 1942 honderdduizenden Joden vermoordden in Oost Europa vielen direct onder zijn bevel. Daarnaast was hij verantwoordelijk voor de planning van de Wannsee-conferentie en dus voor de deportatie van miljoenen Joden en andere ongewenste groepen naar concentratiekampen in Oost-Europa (het kampen-systeem zelf viel onder een ander onderdeel van de SS).

Heydrich zou echter het bekendst worden door zijn baan als Reichsprotektor van Bohemië en Moravië – het deel van Tsjechië dat door de Nazi’s bezet was. Met deze rol verkreeg hij in nazi-kringen aanzienlijke roem, door zijn harde onderdrukking van het Tsjechische verzet en zijn succes in het verhogen van het Tsjechische aandeel aan de Duitse oorlogsmachine. Op 27 mei 1942 werd Heydrich, als een van de weinige hooggeplaatste Nazi’s, door twee Tsjechische paramilitairen vermoord. Als vergelding werden de dorpen Lidice en Ležáky met de grond gelijk gemaakt en alle mannelijke bewoners van boven de zestien geëxecuteerd.

Heydrich is de perfecte representant van Wildt’s Genaration des Unbedingten. Hij is net niet oud genoeg om deel te hebben genomen aan de Eerste Wereldoorlog, hij sloot zich op jonge leeftijd aan bij verschillende extreem rechtse organisaties en maakte na de Nazistische machtsovername razendsnel carrière. De sterk ideologische gemotiveerde Heydrich werd door de institutionele constructie van het Derde Rijk in staat gesteld om een machtsapparaat op te bouwen dat los stond van elke soort van controle. Hitler was de enige die de snelle opmars van Heydrich kon stuiten. Daarom was het voor hem van belang om – in de woorden van Hitlerbiograaf Ian Kershaw – ‘towards the führer’ te werken. Dat zorgde bij de meeste misdadigers van het Naziregime voor een snelle radicalisatie. De Kriegsgeneration van Wildt past dan ook erg goed in een functionalistisch beeld van de Holocaust, waarin de ‘Auflösung der Judenfrage’ niet gezien wordt als een ‘moord met voorbedachte rade’ maar veel meer als het eindpunt van een radicaliseringsproces.

Heydrich wordt in het gangbare beeld van het Derde Rijk vaak gezien als de ‘prototype’ Nazi: blond, hardvochtig, wreed, irrationeel maar toch berekenend. Dit beeld kwam onlangs weer naar voren in de bestseller HhhH (Himmler’s hirn heisst Heydrich) van de Franse schrijver Laurent Binet. De representatie van Nazi-misdadigers in de populaire cultuur is een ander interessant aspect van de Taterforschung. Volgende maand kijken we dan ook naar Erik Dorff: de fictionele nazi.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s