Instant historische sensatie voor de beginnende onderzoeker

Tijdschrift als bron: functioneel én fun

Thomas Smits – Het doen van origineel onderzoek op basis van primaire bronnen is het uiteindelijke doel van de geschiedwetenschap. Het is echter niet alleen het doel, maar ook een deugd van onze wetenschap. Iedereen die wel eens dagen aaneen in het archief heeft gezeten kent de voor- en de nadelen. Het euforische gevoel van iets te vinden na uren zoeken, de geur van oud papier en de prettige staat van verwarring waarin je verkeert wanneer je uiteindelijk weer buiten staat in je eigen eeuw. Kortom: dat gevoel dat Johan Huizinga zou omschrijven als de ‘historische sensatie’. De andere kant van de medaille bestaat uit de frustratie die het doen van primair bronnenonderzoek met zich mee brengt: de koude studiezalen, het chagrijnige archiefpersoneel en de frustratie wanneer het zoeken tevergeefs blijkt.

Het probleem van het bronnenonderzoek ligt voor de meeste geschiedenisstudenten niet in het feit dat de bronnen niet voor handen zijn, maar in het feit dat je niet weet of de primaire bron die je onderzoekt wel genoeg oplevert. Vooral voor bachelorstudenten die gemiddeld tussen vijftig en honderd uur aan een werkstuk van vijfduizend woorden kunnen besteden, is het doen van primair onderzoek dan ook niet een erg ‘economische keuze’. Primair onderzoek blijft, zelfs wanneer de bronnen veelvuldig aanwezig zijn, immers arbeids- en tijdsintensief. Vooraf inschatten of het zich loont je op een bepaalde bron te storten is zeker in de eerste fase van de opleiding lastig. Niet zelden wijdt een student vol goede moed uren aan archiefwerk om tot de conclusie te komen dat er weinig degelijke conclusies uit de gevonden bronnen te trekken vallen. Archiefwerk is in de bachelorfase van de opleiding geschiedenis bovendien nog steeds een ondergeschoven kindje. Daar sommige docenten zelf ook niet al te veel op hebben met het stoffige bestaan van de archiefrat, wordt niet iedere student evenveel gestimuleerd het primaire bronnenonderzoek aan te vangen. Hoewel de stand van zaken verbeterd is na invoering van het vak ‘Leeronderzoek’ in 2008, komt het nog steeds voor dat een afgestudeerd bachelor niet of nauwelijks bekend is met archiefwerk. Dat is jammer, want zoals gezegd kan een geslaagde archiefervaring zonder twijfel de endorfine-productie danig verhogen. Een soort van ‘runners high’ voor historici vindt niet zelden plaats in het archief.

In het mastervak ‘De wereld rond 1900 in Nederlandse ogen’ van Boudien de Vries kwam een categorie primaire bronnen aan de orde die een enorme – tot nu toe misschien onderschatte – historische waarde heeft: het negentiende-eeuwse tijdschrift. Nederland kende in de negentiende eeuw een bloeiende pers die zich bijna aan alle terreinen van het menselijk bestaan wijdde. De doelen van de tijdschriften liepen sterk uiteen. Zo wilden bladen hun lezers informeren en opvoeden maar ook vermaken en mobiliseren. De tijdschriften zijn daardoor een mooie neerslag van de zorgen en de preoccupaties van onze negentiende-eeuwse voorouders. En die zorgen en preoccupaties waren niet de minste: in de negentiende eeuw kwamen mensen voor het eerst in aanraking met verschijnselen die we scharen onder de noemer ‘moderniteit’.Er veranderde veel voor hen die leefden in de eeuw van de opkomst van de stoomtrein, de telegraaf, de moderne productiemethodes, etcetera. De artikelen die hierover verschenen zijn, zorgen ervoor dat een onderzoek met tijdschriften als primaire bron goed in een theoretisch kader geplaatst kan worden en zo een groter bereik krijgt. Zo doen de Vries en anderen – zoals de hoogleraar journalistiek en cultuur Frank van Vree – onderzoek naar de negentiende-eeuwse media aan de hand van de theorieën van de Duitse filosoof Jürgen Habermas, die in de negentiende eeuw het begin ontwaart van onze huidige open en democratische samenleving. Maar onderzoek naar een negentiende-eeuws tijdschrift kan ook een goede basis zijn voor een mentaliteitsgeschiedenis, waarin de belevingswereld van de mens in een bepaalde periode centraal staat. Het tijdschrift als primaire bron heeft daarnaast het grote voordeel dat het goed ontsloten is, terwijl er nog relatief weinig onderzoek naar is gedaan. Vele tijdschriften zijn aanwezig in de collectie van de UvA, of anders in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Dit laatste instituut is bezig met het digitaliseren van meer dan honderd tijdschriften uit de laatste twee eeuwen. Daarnaast zijn er een aantal interessante overzichtswerken geschreven. Zo bespaart het tweedelige naslagwerk Het geïllustreerde tijdschrift in Nederland van auteurs Hemels en Van de Vegt uit 1993 de onderzoeker veel werk bij het karakteriseren van zijn bron.

Al met al is het tijdschrift een ideale bron voor elke student die weinig tijd heeft voor het doen van primair onderzoek. Voornamelijk omdat het tijdschrift als bron een grote historische waarde heeft. De hoeveelheid mogelijke onderzoeksvragen is bijna oneindig, de toegankelijkheid is hoog, eigen onderzoek is goed in bredere kaders te plaatsen en er is nog nauwelijks onderzoek naar gedaan. De belangrijkste reden onderzoek te gaan doen naar tijdschriften is echter dat het ontzettend leuk is. Het doorspitten van jaarverslagen, het lezen van notulen en het ontcijferen van nauwelijks leesbare brieven is vaak noodzakelijk, maar tevens erg saai. Dit komt natuurlijk omdat deze bronnen nooit geproduceerd zijn met de intentie een historicus honderd jaar later te vermaken. Tijdschriften werden vaak wel met als doel te amuseren geschreven, en niet zelden lukt dat honderd jaar later nog altijd erg goed. Het is moeilijk om niet afgeleid te worden door de reclame voor een haargroeimiddel, een beschrijving van een ‘vreemd Afrikaans volk’, of ‘de nieuwe manier van voorbewegen: de Vélocipède’ (oftewel de eerste fiets). Het nuttige met het aangename verenigd; de negentiende-eeuwers zouden er trots op zijn geweest!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s