Recensie Pieter Steinz De Duivelskunstenaar. De Reis van Doctor Faust door 500 Jaar Cultuurgeschiedenis

 

Micha van der Wal – Wanneer Pieter Steinz bij de bekende Faust-kenner Günther Mahal op bezoek komt, plaatst deze diens ambities direct in perspectief: Steinz’ voorgenomen boek over Faust zal niet het eerste worden dat over deze legendarische figuur geschreven wordt. Vele duizenden publicaties zijn aan die van Steinz’ vooraf gegaan. De chef boeken van de NRC heeft dan ook niet de ambitie om de Faust-Forschung vooruit te brengen. Daarentegen is het Steinz’ bedoeling zijn eigen fascinatie voor Faust in boekvorm te gieten.


Om zijn nieuwsgierigheid te stillen reist hij naar plekken die een sterke associatie hebben met de Duitse geleerde. Aangezien er bitter weinig over de historische figuur bekend is, en zelfs dat weinige sterk betwijfelbaar is, bezoekt Steinz ook plaatsen die met de literaire Faust van doen hebben. Daarvan zijn er natuurlijk veel meer, want het is vooral de literaire Faust die ervoor gezorgd heeft dat de historische in nevelen gehuld wordt. Met name natuurlijk de Faust van Johann Goethe. De bekendste Duitse dichter was zijn hele leven geïnteresseerd in de materie en was tot aan zijn dood nog bezig met het redirigeren van Faust II: een levenswerk dus

Het boek van Steinz is in populair-wetenschappelijke stijl geschreven. Nootverwijzingen zijn niet te vinden. Wel staat er een verantwoording achterin, waarin Steinz’ bronnen genoteerd staan en men kan constateren dat hij van die enorme berg boeken die er tot nog toe verschenen is aardig wat heeft gelezen. De Duivelskunstenaar is op aangename en toegankelijke wijze geschreven. Het lezen gaat als vanzelf dankzij de heldere zinsbouw en het duidelijk proza van Steinz. Het boek is geschreven als een onderbroken reisverslag en het lijkt of Steinz tussen het chef-boeken-van-het-handelsblad-zijn door af en toe naar plekken in Duitsland en Nederland reisde om daar onderzoek en ervaringen (op) te doen. Hij hanteert tijdens het reizen voortdurend de vergelijking tussen het banale heden en het mysterieuze verleden. Toerisme, hotels, kanten gordijntjes, Faust pafernalia en tubes met Fausts voedende crème worden gecontrasteerd met de sterrenwichelaar Faust, pacten met duivels, praten met grote zwarte honden en pogingen om goud te maken. Dit contrast moet voor een vrolijke noot zorgen en vaak lukt dit, bijvoorbeeld in de passage waar Steinz in de bibliotheek van Weimar op zoek gaat naar een manuscript van Goethe en met nauw verholen verachting geholpen wordt door een frikkerige hoofdbibliothecaris die geen tijd heeft voor niet-wetenschappers als Steinz.

In het boek behandelt Steinz enkele opeenvolgende thema’s. Allereerst de legende van vóór Faust, het motief van het duivelspact en de legende van na Faust tot Goethe. Vervolgens gaat hij in op Faust na Goethe en tenslotte gaat Steinz te rade bij contemporaine denkers om te vragen wat het hedendaagse belang is van Faust. Hier komen onder andere de onvermijdelijke Harry Mulisch en Rüdiger Safranski aan woord. De rode draad is zoals gezegd het onderbroken heen-en-weer-reizen van Steinz, die het reizen soms even laat zitten om hoofdstukken lang te vertellen over aan Faust gerelateerde thema’s. Zo houdt het boek zich ergens op tussen een reisverslag en een collectie essays, iets wat overigens niet onaangenaam leest. Wat Steinz siert, is dat hij zich niet te uitgebreid bezig houdt met de veelduidige en vaak vergezochte wijze waarop de Faust (van Goethe) geïnterpreteerd is. Hij concentreert zich vooral op de wijze waarop Faust misbruikt is. Nazi’s, dominees en communisten passeren hier de revue, zonder dat Steinz een dwingend beeld geeft van hoe Goethe’s bewerking wel geduid moet worden.

Iets zwakker is zijn behandeling van een ander bekend en berucht Faust-derivaat: Mephisto van Klaus Mann, dat tot betrekkelijk recente tijden in Duitsland verboden was. Het is algemeen bekend dat de hoofdpersoon van dit werk, een aanvankelijk progressieve acteur genaamd Hendrik Höfgen, die een gemene zaak maakt met een fascistisch regime, gebaseerd is op Gustaf Gründgens. Steinz interviewt vervolgens de zoon van deze acteur, die zijn vaders collaboratie relativeert en in perspectief plaatst. In plaats van de geijkte gelijkstelling Gustaf Gründgens – Hendrik Höfgen over te nemen, past Steinz dus wederhoor toe. Helaas lijkt hij het betoog van deze zoon van Gründgens redelijk kritiekloos over te nemen, en verzuimt hij diens betoog op kritische wijze te analyseren. Een gemiste kans.

Een ander gemis in het boek is Steinz’ summiere behandeling van het thema van het Duivelspact. Hij noemt de Mariken van Nieumeghe en nog enkele werken die aan de legende vooraf gingen, maar helaas diept hij dit thema niet genoeg uit. Beter is zijn behandeling van de lotgevallen in dit thema ná het ontstaan van de legende. Zo behandelt hij de diverse opera’s die over Faust zijn gemaakt alsmede de vele Faust-bewerkingen, met speciale aandacht voor Goethe’s Faust. Der Tragödie, zowel het eerste deel als het vermeend onleesbare tweede deel.

Zo nu en dan wenst de lezer dat Steinz wat meer de diepte in zou gaan: bijvoorbeeld wanneer hij opmerkt dat volgens Hans Schwerte Faust: “Tussen 1840 en 1940 steeds minder als literaire figuur met goede en slechte kanten werd gezien; hij werd een typisch Duitse held.” Waarom dit zo zou zijn licht Steinz helaas niet toe.

De zojuist genoemde aanmerkingen niettegenstaande: het lezen van dit boek is aangeraden. De sterke punten zoals de leesbaarheid en de lichtvoetige wijze waarop Steinz zijn stof behandeld,maken de zwakke punten meer dan goed en maken van De Duivelskunstenaar een uitstekend vertrekpunt om meer te weten te komen over Faust en zijn Nachleben.

 

Op donderdag 21 Oktober zal Pieter Steinz om acht uur in de theaterzaal van Stichting Crea een lezing geven over zijn boek de Duivelskunstenaar.

Een gedachte over “Recensie Pieter Steinz De Duivelskunstenaar. De Reis van Doctor Faust door 500 Jaar Cultuurgeschiedenis

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s