Tsaar in Holland

Russische scheepvaarttermen met een Nederlandse oorsprong

je boy peter.jpgDoor: Haye Heida

Dat er in de late zeventiende eeuw weinig bekend was over het ‘’barbaarse’’ Rusland in West-Europa, blijkt alleen al uit het feit dat Lodewijk XIV ooit een brief opstuurde naar een Russische tsaar die al twaalf jaar lang dood bleek te zijn. Dit neemt niet weg dat een zekere Rus meer interesse toonde in het Westen dan andersom misschien het geval was. Peter de Grote (1672-1725) was gefascineerd door het door scheepvaart en handel rijk en machtig geworden Holland. Hij bezocht de Republiek tweemaal, sprak een beetje Nederlands en nam Nederlandse timmerlieden en vaklui in dienst. Mede dankzij hem raakten veel Nederlandse scheepsvaarttermen in het Russisch ingeburgerd.

Hoewel men in de Zaandam nog altijd ontzettend trots is op het kortstondige bezoek van de Russische tsaar, en zijn verblijfplaats nog jaarlijks door velen bewonderd wordt, was het hem – helaas voor de Zaandammers – niet alleen om de Zaanstreek te doen. Peters doel was tweeledig: het verwerven van bondgenoten in de strijd tegen de Turken, die hem de toegang tot de Zwarte Zee beletten, en tegen de Zweden die hem in de Oostzee dwarsboomden. Daarnaast had de tsaar zich voorgenomen het scheepsbouwambacht te leren en terug te keren met kennis van westerse technologie, wetenschap, staathuishoudkunde en handelsgeest.                                                                                              

Zo begon Peter de Grote in het voorjaar van 1697 aan een lange reis door West-Europa samen met diplomaten en handelslui, een gezelschap dat de geschiedenis in zou gaan als het Grote Gezantschap. Peter ging zelf icognito, vermomd als ‘onderofficier Peter Michajlov’. De tsaar hield niet van ceremonieel vertoon en ontliep op deze manier het protocol. Daarnaast wilde hij zo min mogelijk aandacht vestigen op zijn vertrek. Dit was namelijk de eerste keer dat een Russische tsaar een diplomatieke reis naar het buitenland ondernam. Niet één tsaar had Rusland ooit verlaten uit angst voor een staatsgreep. Hoewel een dreigende opstand tegen Peters hervormingsbeleid maakte dat Peter na een jaar halsoverkop terug moest keren, was zijn verdeel-en-heerspolitiek zeer succesvol: altijd als Peter uit Moskou vertrok droeg hij alle macht over aan verschillende bewindspersonen, waardoor hij ze in een staat van verlammende rivaliteit achterliet.            

De Zaanstreek moet ongelooflijk aantrekkelijk zijn geweest voor de leergierige tsaar

Via Novgorod, Pskov, Riga en Königsberg kwam het gezelschap in augustus 1697 in de Republiek aan. In Holland vestigde Peter zich voor korte tijd in een scheepswerf in Zaandam, waar hij zelf ook de handen uit de mouwen stak – ‘opdat de monarch niet beschamend bij zijn onderdanen achter zou blijven in dit ambacht.’ De Zaanstreek moet ongelooflijk aantrekkelijk zijn geweest voor de leergierige tsaar. Zo bereikte de bouw van schepen hier een hoogtepunt rond de eeuwwisseling. Langs de oevers van de Zaan waren was een heus industriegebied ontstaan, die geheel in het teken stond van de scheepsvaart. Naast de scheepsbouw vond hier tevens de productie van verschillende benodigde materialen plaats. Zo voorzagen de zaagmolens in hout voor de bouw van zo’n 100 tot 150 schepen per jaar.

Peter de Grote nam Hollandse scheepsbouwers in dienst en gaf al zijn rijke edelen bevel een schip te financieren voor zijn nieuwe zeevloot. Deze edelen werden bovendien ook zelf naar Nederlandse scheepswerven gestuurd om er het vak te leren. Ook zocht de Tsaar onder lokale matrozen, kooplieden en klusjesmannen mensen met talent uit en rekruteerde, zonder oog voor hun stand, nationaliteit of leeftijd. Toen de tsaar op een gegeven moment gek werd van alle aandacht, kon hij zijn werk voortzetten op de besloten Amsterdamse VOC-werf op Oostenburg. Zijn vermomming was kennelijk niet zo effectief. Hier werkte hij (tussen zijn diplomatieke activiteiten door) vanaf september 1697 tot half januari 1698 mee aan de bouw van een fregat dat werd vernoemd naar de apostelen Petrus en Paulus.                        

De Tsaar zocht onder lokale matrozen, kooplieden en klusjesmannen mensen met talent uit en rekruteerde, zonder oog voor hun stand, nationaliteit of leeftijd

De onderhandelingen met de Staten-Generaal waren weinig vruchtbaar, en het gezantschap reisde door naar Engeland om vervolgens via Oostenrijk terug te keren naar huis. Desondanks had de tsaar bij zijn terugkomst inmiddels een grote hoeveelheid aan kennis en vaardigheden opgedaan. Ook was hij in het bezit van een enorme lading techniek, wapentuig en had hij een groep geschoolde handwerkslui onder zich. De komst van deze specialisten die hun kennis overdroegen en geïmporteerde vakliteratuur die vertaald diende te worden naar het Russisch, maakte dat de invloed van Peters bezoek tot op heden merkbaar is in Rusland. Voor bepaalde (scheep)termen was gewoonweg geen Russisch equivalent, waardoor sommige woorden ons nog steeds bekend in de oren klinken.

Uit: Eindeloos jaargang 23 (2019-2020), nr. 1

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s