De onstuimige onderhandelingen van 1977

Joey de Mol – Na de flinke winst bij de voorbije Tweede Kamerverkiezingen zijn de VVD en PvdA voortvarend aan het onderhandelen geslagen. Vanaf de dag na de verkiezingen tonen beide partijen hun goede wil er samen uit te komen en het deelakkoord dat voorziet in de afschaffing van de langstudeermaatregel en het reiskostenforfait lijkt dit voornemen te sterken.

Hoe anders was dat na de verkiezingen in 1977, waarbij de PvdA en het nieuwgevormde CDA  – ontstaan uit de ARP, KVP en CHU – afgetekend de grootste partijen werden met respectievelijk 53 en 49 zetels in de Kamer. Ook toen leken de twee grootsten tot samenwerking veroordeeld Toenmalig minister-president Joop den Uyl pakte namens de PvdA de handschoen op als formateur voor een tweede kabinet-Den Uylmet daarin naast de PvdA en CDA ook een rol voor D66. Dankzij een formatieproces vol strubbelingen zou dit kabinet er echter nooit komen.

Er zijn meerdere redenen aan te wijzen voor het mislukken van de onderhandelingen over een tweede kabinet-Den Uyl. De PvdA zag de klinkende overwinning als boodschap van de kiezer het beleid van het eerste kabinet voort te zetten. Ook het CDA ging de onderhandelingen in met veel zelfvertrouwen – de partij won één zetel ten opzichte van het gezamenlijke zetelaantal van de ARP, KVP en CHU en doorbrak daarmee een jarenlange negatieve trend – en een behoorlijke dosis bitterheid jegens het socialisme. Deze opstelling maakten de onderhandelingen hard en bijzonder lastig.

In het onderhandelingsproces van 1977 zijn een aantal duidelijke breekpunten waarneembaar, waarvan het meningsverschil omtrent de Vermogensaanwasdeling (VAD) het eerste was. De VAD-regeling zou werknemers laten meedelen in de winsten van het bedrijf waarvoor zij hun werkzaamheden verrichtten, maar het CDA zette hier haar kanttekeningen bij. De onenigheid over de VAD leidde er uiteindelijk toe dat Den Uyl zich genoodzaakt zag zijn formatieopdracht terug te geven aan koningin Juliana, waarna CDA-senator Wil Albeda als informateur een compromis wist te sluiten over dit penibele discussiepunt.

Hierna ondernam Joop den Uyl een tweede formatiepoging en ook dit keer moest hij zijn opdracht vroegtijdig neerleggen. Hoewel de onderhandelaren een overeenstemming bereikten over het economische beleid, leek een dispuut rondom de abortuswetgeving in eerste instantie een onneembare horde. Het CDA hield vast aan het standpunt dat abortus enkel was toegestaan in gevallen van medische noodzaak, terwijl de PvdA en D66 hun wens koesterden om het plegen van abortus te schrappen uit het Wetboek van Strafrecht. Wederom moest er een informateur van CDA-huize aan te pas komen om de gemoederen te sussen.

De derde en laatste poging een kabinet met daarin de Pvda, CDA en D66 te formeren leidde op 21 september 1977 (een kleine vier maanden na de verkiezingen van 26 mei) tot een programmatische overeenkomst die als basis zou dienen voor het tweede kabinet-Den Uyl. Maar toch ging het opnieuw mis. De PvdA hield halsstarrig vast aan de wens  om met acht ministers in het kabinet plaats te nemen, tegenover zeven CDA-ministers en één minister afkomstig uit de stal van D66. Het CDA vond het wenselijker dat zowel PvdA als CDA met zeven ministers in het kabinet zouden plaatsnemen en dat D66 twee ministersposten toebedeeld zou krijgen. Uiteindelijk wilde de PvdA hiermee alleen akkoord gaan wanneer zij het departement Justitie zouden krijgen. Met deze eis zou CDA-leider en oud-minister van Justitie Dries van Agt uit het kabinet worden gehouden.

Tot een definitieve overeenkomst is het nooit gekomen en na een slopende onderhandeling bleek het meningsverschil over de verdeling van ministersposten de doodsteek voor een eventueel kabinet-Den Uyl II. In plaats daarvan werd het eerste kabinet-Van Agt geïnstalleerd (bestaande uit het CDA en de VVD) en werd de grote verkiezingswinnaar Den Uyl veroordeeld tot de oppositiebankjes. De lange formatie, met als verwachtte uitkomst een tweede kabinet-Den Uyl, liep hiermee anders dan menigeen vooraf had gedacht. Of een soortgelijk doemscenario ook voor de huidige onderhandelingen tussen Rutte’s VVD en Samsoms PvdA zal gelden? Een ding weten we wel: er is pas zekerheid als de ministersploeg op het bordes bij Paleis Huis ten Bosch poseert voor een kudde doldwaze fotografen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s