De Nazi van de Maand: Erik Dorff

De fictieve nazi

Michael Moriarty als Erik Dorff

Thomas Smits – In de Japanse graphic novel Dies Irae: Also sprach Zarathustra komt een bijzonder personage voor. Met de ‘lans van Longinus’ (een mythisch voorwerp van Hitler en het infame Thulegesellschaft) als wapen duikt Reinhardt Heydrich hier op als karakter in een mangastrip. Het fictionaliseren van belangrijke nationaalsocialisten is een veelvoorkomend fenomeen.

 De meeste gefictionaliseerde verhalen over de Tweede Wereldoorlog behandelen echter geen personages die daadwerkelijke bestaan hebben. In zijn besteller De Welwillenden (2006) voert Jonathan Littell een SS’er op, die zonder scrupules vertelt over zijn aandeel in de ‘Endlösung der Judenfrage’. In een interview stelde Little dat dit ‘perspectief van de beul’ voor velen nog altijd een zwart gat is. Maximilian Aue, de hoofdpersoon van Littell, is het archetype van een nazibeul. De schrijver projecteerde op één nazi alle eigenschappen, die – hoogstwaarschijnlijk – op geen enkele nationaalsocialist die daadwerkelijk geleefd heeft van toepassing zijn. Het romanpersonage van Littell staat hierdoor symbool voor een gehele dadergroep in de Tweede Wereldoorlog. Littell heeft een duidelijk didactisch doel met zijn hoofdpersonage: Aue moet de lezer inzicht geven in de wereld van de meedogenloze nazibeul.

Een andere bekend voorbeeld van een soortgelijke fictionele nazi is Erik Dorff – een van de hoofdpersonen uit de immens populaire tv-serie Holocaust die in 1978 door tv-zender ABC  werd uitgezonden in Amerika. De serie vertelt het verhaal van zowel de Joodse familie Weiss als de Duitser Erik Dorff, die zich gedurende het verhaal ontwikkelt tot een meedogenloze massamoordenaar. In de serie komen de belangrijkste gebeurtenissen van de Shoah voorbij: de uitsluiting van de Duitse Joden, de Kristallnacht, de ‘Holocaust by bullit’ in Oost-Europa en de vernietigingskampen. Dorff maakt tijdens de oorlog snel carrière in de rangen van het Reichssicherheitshaubtambt (RSHA). Hij komt in aanraking met alle belangrijke – en niet fictionele – nazi-moordenaars. Zo gaat hij op sollicitatie bij Reinhardt Heydrich en ontmoet hij Adolf Eichmann in Wenen.

Miljoenen mensen keken eind jaren zeventig en begin jaren tachtig naar Holocaust. Hoewel de serie over het algemeen goed werd ontvangen en vier Emmy Awards won, was er ook veel kritiek. Zo schreef Nobelprijswinnaar Elie Wiesel dat hij de serie een belediging vond. Door het format  zou  er nauwelijks plaats zijn voor de complexe realiteit van de Shoah. Ook het feit dat ABC miljoenen verdiende aan reclame-inkomsten stuitte op veel weerzin. De fictionalisering en vooral ook commercialisering van de Holocaust leken ermee een feit te zijn. ABC reageerde op de kritiek door te wijzen op het belangrijke didactische doel dat de serie zou dienen. Miljoenen kijkers kwamen – zij het in een gefictionaliseerde vorm – voor het eerst in aanraking met de belangrijkste aspecten van de vernietiging van de Europese Joden en daarmee ook met de daders hiervan, die verbeeld waren in het personage van Dorff.

In Holocaust zien we hoe Dorff in het begin van de serie verre van een overtuigd nazi is. Net afgestudeerd kan hij als advocaat niet aan de bak komen. Zijn jonge vrouw overtuigt hem om te solliciteren bij de pas opgerichte Sicherheitsdienst van Heydrich en hier radicaliseert hij in sneltreinvaart. Het in de jaren zeventig en tachtig gangbare beeld over de nazi als Schreibtischmörder is een centraal element van het karakter van Dorff. We zien hoe hij de vernietiging van de Joden wel organiseert, maar niet of nauwelijks deelneemt aan het daadwerkelijke moorden. Ook is te zien hoe Dorff zijn leven als moordenaar effectief weet te scheiden van zijn leven als liefhebbende vader. Deze compartimentalisatie is volgens verschillende studies een belangrijke psychologisch afweermechanisme, dat oorlogsmisdadigers in staat stelt om hun afschrikwekkende daden te begaan.

Het karakter van Dorff is dus – net als de serie in het algemeen – een optelsom van de belangrijkste elementen van de Holocaust. De kritiek dat deze rigoureuze fictionalisering de werkelijkheid geen recht doet, is nog altijd actueel. Elke fictionalisering betekent immers in zekere zin een versimpeling van het toch al schematische – en vaak clichématige – gangbare beeld van een bepaalde gebeurtenis. Dit is goed te zien als we het karakter van Erik Dorff vergelijken met dat van Maximilian Aue. De nazi is met Aue van een schrijftafelmoordenaar weer een ideologisch overtuigd en koelbloedig moordenaar geworden. Zoals we vorige maand al zagen, ligt de waarheid bij een complex veld als de Täterforschung altijd in het midden. De fictionele nazi zegt dan ook meer over de tijd waarin hij gecreëerd werd, dan dat hij daadwerkelijk inzicht geeft in de beweegredenen van de Täters. Het is daarom zeer de vraag of de fictionele karakters wel het didactische doel dienen dat hun makers beogen, of dat ze toch nooit meer zullen worden dan superschurken in een mangastrip.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s