Jesse Beentjes – Wie zich op woensdag 8 februari in café P96 begaf in de mengeling van grijze, hoofdstedelijke elite en studenten heeft, naast een interessant interview met Cor Wagenaar over zijn boek over Nederlandse stedenbouwkunde, een fascinerend staaltje verbaal krabben en bijten kunnen zien. Een vriendelijke oude vos en een oplichter bespraken de middeleeuwse geschiedenis van Nederland. Het betrof  respectievelijk Marco Mostert, hoogleraar middeleeuwse schriftcultuur aan de Universiteit Utrecht, en Jan Kuipers, veelschrijver en recentelijk auteur van Nederland in de Middeleeuwen, de canon van ons Middeleeuws verleden. Onder leiding van Frans Camphuijsen discussieerden zij over de waarde van deze canon, de canon in het algemeen en de inhoud van de canon.

In deze canon schetst Kuiper in vijftig vensters de middeleeuwse geschiedenis van Nederland. De discussie begint vriendelijk, wanneer Marco Mostert de heer Kuiper feliciteert met zijn lef om zo’n lange periode in zo’n beknopt boekje samen te vatten. Daarmee houdt het ook wel op. Mostert uit allereerst zijn twijfels bij de titel van het boek, die volgens hem volledig past bij het zoeken naar een nationale identiteit. Daar moet hij al niet zoveel van hebben, maar erger vindt Mostert dat ‘ons middeleeuws verleden’ vooronderstelt dat er in de middeleeuwen al sprake was van  de huidige natiestaat Nederland. Iedere geschiedenisstudent weet dat dat geheel niet het geval was, en dat er daarom ook niet van een gemeenschappelijk verleden valt te spreken..

Kuiper, die eerder onder andere kinderboeken, kabelkrantberichten en lesmethoden schreef, maakt dit niet zoveel uit, omdat er volgens hem “blijkbaar behoefte” is aan een nationale identiteit. “Dat soort boeken verkopen”. Zijn canon is er dan ook op gericht om een breed publiek inzicht te bieden in “hun” middeleeuwse verleden. Daarom heeft hij regionale historici bij zijn boek betrokken (of nouja, Friese. Geen anderen, maar dat hoefde niet van zijn uitgever).
De indeling van het boek is thematisch, het onderling verband in de gebeurtenissen wordt heel summier weergegeven. Dit is volgens Mostert een aanpak die vooral werkt bij kinderen tot 14 jaar, en die tekort doet aan de intellectuele vermogens van de lezer. Kuiper ontkent dit, en zegt dat er naast thema’s die hij naar eigen goeddunken heeft gekozen wel degelijk verbanden worden gelegd.

Ik heb het boek niet gelezen en ben het ook niet meer van plan, dus hierbij genoeg over de canon zelf. Tijdens de discussie merkt Marco Mostert namelijk op dat de canon, naast een aantal onjuistheden, eigenlijk alleen inzichten in de middeleeuwen biedt die er vijftig jaar geleden ook al waren. Er is in de canon geen ruimte voor academische discussie over nieuwe inzichten. Kuipers erkent dit, en lijkt er geen problemen mee te hebben. Academische discussie is niet iets voor het brede publiek, zo stelt hij, maar meer voor “binnen de veilige muren van Academia”. Op Mosterts vraag wat het maatschappelijk nut van een academisch historicus dan nog is geeft Kuipers schaapachtig lachend “bronnen zoeken” als antwoord. “Historici zijn geen verhalenvertellers”, althans Kuipers. Au.

Allerlei lelijke woorden bedacht ik me op dat moment, maar de onderliggende gedachte stemde me zorgelijk. Blijkbaar hoeven historici zich niet meer af te vragen wat hun doel in de samenleving is. Zij zoeken de bronnen, en dan bouwen de journalisten annex kinderboekenschrijvers er een mooi verhaal omheen dat het commercieel goed doet. In één keer scoren, want op de vraag of de heer Kuipers wat zou doen met eventuele verbeterpunten van de heer Mostert antwoordt hij ondubbelzinnig: ‘Dan ben ik alweer met een ander boek bezig’.

Aan u, lieve Geschiedenisstudenten, om het beter te doen.

Thomas Smits – In 1943 liet Adolf Hitler een zeer bijzonder IJzeren Kruis maken. Deze hoogste onderscheiding van het Derde Rijk werd ingelegd met tientallen diamanten. Hanna Reitsch – begenadigd zweefvliegster, onverschrokken testpilote en overtuigd nationaalsocialist – was één van de twee vrouwen die dit IJzeren Kruis zouden ontvangen.

Reitsch wordt in 1912 geboren in de Duitse streek Silezië. Al op jonge leeftijd ontdekt ze haar grote passie: vliegen. De Duitse zweefvliegpionier Wolf Hirth nodigt haar in 1932 uit om in Hornberg zweefvlieginstructrice te worden. De zweefvliegsport had zich in de jaren twintig sterk ontwikkeld in Duitsland. Door een bepaling in het Verdrag van Versailles mochten de Duitsers geen gemotoriseerde vliegtuigen bouwen. Zweefvliegtuigen werden echter niet genoemd. Op de Wasserkuppe, een uitgedoofde vulkaan in de Rhön, een gebergte in Hesse, komen vanaf het begin van de jaren twintig studenten van de nabijgelegen universiteit bijeen om te zweefvliegen.

In 1924 overtuigt Oskar Ursinus, in de nationalistische taal van de zweefvliegers aangeduid als der Rhönvater, de Duitse minister van Transport om een nationale zweefvliegorganisatie op te richten: het Rhön-Rossitten Gesellschaft. De vereniging organiseert cursussen zweefvliegen en krijgt een eigen onderzoeksinstituut. Mede door het nationalistische sentiment van de vereniging groeit het ledental snel. Niet alleen Hanna Reitsch zou deelnemen aan de wedstrijden op de Wasserkuppe, ook Wernher von Braun – ontwikkelaar van de Duitse V2 raket en geestelijke vader van de intercontinentale atoomkoppen van het Amerikaanse leger – is een graag geziene gast.

In de jaren dertig behaalt Reitsch meerdere records op het gebied van zweefvliegen. Zo weet ze in 1937 vijfeneenhalf uur in de lucht te blijven en vliegt ze in 1938 als eerste vrouw over de Alpen. Haar talenten blijven niet onopgemerkt: in 1938 moet Reitsch zich melden bij een basis van de Duitse Luftwaffe. Hier maakt ze snel furore door allerlei nieuwe en gevaarlijke vliegtuigen te testen. Na haar testvlucht van een helikopter in de Deutschlandhalle in Berlijn wordt ze, als eerste vrouwelijke helikopterpiloot, wereldberoemd en een geliefd onderwerp voor de propaganda van het Derde Rijk.

In 1941 krijgt Reitsch ook eindelijk erkenning van Adolf Hitler. Hij onderscheidt haar met het IJzeren Kruis tweede klasse en in 1943 krijgt ze het met diamanten ingelegde IJzeren Kruis eerste klasse cadeau. De bewondering van Hitler voor Reitsch is wederzijds. In de winter van 1943 is ze betrokken bij de oprichting van het SS-Selbstopferkommando Leonidas. Leden van deze eenheid moeten – net als de Japanse Kamikazepiloten – zelfmoordmissies uitvoeren op geallieerde doelen. Hitler is eerst mordicus tegen het plan: zelfmoord gaat immers tegen de Duitse volksaard in. Reitsch weet hem in 1944 toch te overtuigen maar door de snelle opmars van de geallieerden is het plan dan inmiddels onuitvoerbaar geworden.

De twee grote passies van Reitsch’ leven, vliegen en het nationaalsocialisme, komen duidelijk naar voren in haar laatste daad als bekendste pilote van het Derde Rijk. In de meidagen van 1945 ontheft Hitler in de Führerbunker Hermann Göring van zijn functie als hoofd van de Luftwaffe: Göring onderhandelt met de geallieerden over overgave en wordt daarom van hoogverraad beschuldigd. Hitler staat erop om de opvolger van Göring – Robert Ritter von Greim – persoonlijk in het door de Russen zwaar belegderde Berlijn te benoemen. Von Greim vraagt Reitsch – met wie hij een verhouding had – om hem in een klein vliegtuig over de vijandelijke linies naar een geïmproviseerde landingsbaan bij de Führerbunker te vliegen. Wonderbaarlijk genoeg overleven zowel Von Greim als Reitsch de dodemansvlucht.

Na de Tweede Wereldoorlog mogen Duitsers wederom geen gemotoriseerde vliegtuigen besturen. Reitsch richt zich weer volledig op het zweefvliegen. In 1959 wordt ze door de Indiase premier Nehru gevraagd om een zweefvliegschool in zijn land op te richten. Al snel blijkt de sport populair onder derdewereldleiders van allerlei allooi. Dat ze soms het zweefvliegen promoot in dictaturen, zoals in het Ghana van Nkrumah, lijkt Reitsch weinig uit te maken.

In boeken en films over Reitsch wordt haar carrière als (zweef)vlieger vaak benadrukt. Het Derde Rijk geeft mannen en vrouwen met een passie, zoals Reitsch en de bekende filmmaker Leni Riefenstahl, de kans om tot grote hoogte te komen in hun vakgebied. Ook ‘the nazi who said sorry’ Albert Speer – huisarchitect van Hitler en minister van bewapening – voert na de oorlog deze verklaring op. Maar konden zij met alleen opportunisme carrière maken in het Derde Rijk? Voor carrièrejagers als Speer en Reitsch is het na de oorlog makkelijk om hun ideologische begeisterung – in de openbaarheid – te vergeten. Privé was dit echter soms een stuk moeilijker. ‘And what have we now in Germany? A land of bankers and car-makers. (…) I am not ashamed to say I believed in National Socialism. I still wear the Iron Cross with diamonds Hitler gave me. (…) Many Germans feel guilty about the war. But they don’t explain the real guilt we share—that we lost’, zo mompelt Hanna Reitsch – de nazipilote die geen nazi meer wilde zijn – in haar laatste interview.

‘Ik probeer te omschrijven in welke situatie mensen zich bevonden, hoe ze deze beleefden en waarom ze deden wat ze deden. Daarnaast kijkt een historicus naar het verleden met de kennis van achteraf. Ik probeer me in te leven in de situatie waarin mensen verkeerden, maar vel ook een kritisch oordeel over hun daden. Je moet empathie hebben, maar geen sympathie.’

Dinsdag 24 januari zond de NTR in Het Uur van de Wolf een ontluisterende documentaire uit over de lange lijdensweg van het Nationaal Historisch Museum. Eigenlijk is het vooral de lijdensweg van directeuren Erik Schilp en Valentijn Byvanck, ooit de Viktor & Rolf van de Nederlandse museumwereld genoemd.Regisseur Michiel van Erp mocht met zijn camera de twee vanaf het begin volgen, de bedoeling was dat de film het roemrijke ontstaan van een nieuw Nederlands monument zou vastleggen. In plaats daarvan geeft het een onthutsende inkijk in de bureaucratische malaise van bestuurlijk Nederland.

Als zelfs de trotse Duitsers het lef hebben gehad om Hauserder Geschichtete vullen, waarom het land der Batavieren dan niet, moeten Maxime Verhagen en Jan Marijnissen op een dag gedacht hebben.Geen slecht idee. Zelfs in tijden van cultuurbezuinigingen zou het dankzij de nationalistische polderwinden niet moeilijk moeten zijn een gebouw te vullen met Nederlandse geschiedenis:die ligt immers op straat.

Moeilijk bleek echter een understatement. Als er iets uit de documentaire blijkt, is dat het ons befaamde poldermodel was die de droom van Jan en Maxime de das om deed.

Jan Marijnissen lijkt zich een hoedje te schrikken wanneer hij twee jaar later na zijn initiatief verneemt dat minister Plasterk Erik Schilp (Zuiderzeemuseum) en Valentijn Byvanck (Zeeuws Museum) heeft aangewezen om zijn droom te gaan verwezenlijken. De twee goochelen met concepten, virtuele ervaringen en thema’s alsof het een lieve lust is. De SP-roerganger vraagt zich verdwaasd af waarom het niet ‘gewoon op chronologische volgorde’ kan worden ingericht. Postmoderne hutspot, dat vindt hij ervan.

Het ontwerp voor het Nationaal Historisch Museum in de bossen bij Arnhem

Schilp, die in het buitenland restaurants opende en ook zegt “nog een tijdje in de filmbusiness” te hebben gewerkt lijkt zich later in de documentaire te verbazen over het feit dat de minister van mening is dat, mochten er problemen rondom het ontstaan van het museum komen,die voor de rekening van de directeuren zijn – niet van het rijk. Ho ho, verantwoordelijkheid? Dat stond niet in de functieomschrijving. Schilp lijkt de bui al te zien hangen, maar houdt de moed er vooralsnog in.

Wanneer de Tweede Kamer eindelijk heeft gekozen voor Arnhem als locatie, in het bos, tegenover het Nationaal Openluchtmuseum (NOM), varen Schilp en Byvanck doodleuk hun eigen weg. Het gebouw moet volgens de twee naast de John Frostbrug in het midden van Arnhem verrijzen. Maar na een knap staaltje achterkamertjespolitiek – een telefoontje van NOM-RvT-voorzitter Nout Wellink naar diens golfvriendje Jan-Peter bleek voldoende – worden ze teruggefloten. En weer het bos ingestuurd. Maar waar moeten Henk, Ingrid, en het kroost dan de Citroen Berlingo parkeren?

Terwijl Den Haag in rep en roer is over een voorgestelde parkeergarage van veertig miljoen en het Openluchtmuseum zich afvraagt waarom de aanstaande buren de telefoon niet opnemen, maken de twee hippe machers zich ondertussen vooral druk om hoe ze hun nieuwe stokpaardje vorm moeten geven. Of zullen noemen. Schilp: “Ja, het voorvoegsel Nationaal, daar wil ik vanaf. Ik hou niet van die connotatie. Historisch, is ook niet echt mooi, en eigenlijk ook niet nodig. Het spreekt toch voor zich? En Museum, tja, daar heb ik als woordansich niks op tegen. Maar dat kunnen we eigenlijk ook wel gewoon weglaten.”

Het bestuurlijke getouwtrek rondom rapporten die toch weer niet definitief zouden zijn en parkeerplaatsen die toch weer niet gebouwd zouden kunnen worden lijkt steeds groteskere vormen aan te nemen. Gemeente, Provinciale Staten en ook nog eens arrogante Kamerleden denken het zelf allemaal beter te weten, en niemand wil maar naar Schilp of Byvanck luisteren. De arme directeuren gaan er gedurende de film dan ook steeds moedelozer, grauwer en ongeschorener uitzien.

Vooral Erik Schilp lijkt er steeds minder zin in te hebben. Hij wrijft opvallend vaak vermoeid door zijn ogen, bijvoorbeeld in de auto onderweg naar de opening van de Hermitage. Een miljoenenproject dat zonder overheidssubsidie wél binnen de gestelde tijd isafgekomen. We zien beide heren zich verbijten, de jaloezie van Jut en Jul straalt er vanaf terwijl cultureel Nederland zich nippend aan de champagne loopt te vergapen aan de dependance van het Russische staatsmuseum. De bemoedigende woorden van collega’s kunnen daar weinig aan veranderen. Vooral Kees van Twist van het Groninger Museum, wiens boekhouding samen met zijn kelder niet lang erna zou wegspoelen, denkt er het zijne van te weten.Tevreden kauwend op zijn met roebels betaalde amuse weet Van Twist er het zijne van. Ronald en Nout hebben het er zelf nog met hem over gehad. Het komt wel goed.

En dan komt er een nieuw kabinet. Een die het historische hobbyisme van Marijnissen en Verhagen niet langer deelt. Want het is toch eigenlijk schandalig dat er met zo veel leegstand en bezuinigingen een compleet nieuw gebouw uit de grond zou moeten worden gestampt? Kunnen jullie niet iets organiseren in Paleis Soestdijk? Schilp en Byvanck beseffen dat ze niet meer op overheidsgeld hoeven te rekenen, en doen het nu echt op hun manier. In de Zuiderkerk. Met hippe automatiekjes. En virtuele rondleidingen op een hele mooie website. Het mag niet baten. Halbe Zijlstra roept Schilp in de zomer van 2011 op audiëntie. De meegenomen NHM-goodybag mag niet baten, de staatssecretaris vertelt hem dat de geldkraan definitief wordt dichtgedraaid en dat de geschiedenis van Nederland in andere musea zal worden ondergebracht.

De NOS becijferde dat de uiteen gespatte droom van Verhagen en Marijnissen de belastingbetaler inmiddels meer dan vijftien miljoen heeft gekost.Een museum voor Nederlandse geschiedenis lijkt voorlopig van de baan. Misschien de volgende keer toch maar gewoon kiezen voor een traditionele, chronologische opstelling. En niet in het onbereikbare en onberekenbare Arnhem. Maar gewoon in Amsterdam. Op het Binnengasthuisterrein bijvoorbeeld.

Kijken: Michiel van Erp, Postmoderne hutspot, opkomst en ondergang van het Nationaal Historisch Museum.

Nathalie Maciesza – Zoenen, zeuren en zwijmelen: de drie voornaamste ingrediënten voor een geslaagde romantische feelgood-movie. Het uiteindelijke resultaat wordt verorberd door hordes romantische / wanhopige / hoopvolle / verliefde (omcirkel wat voor jou zelf van toepassing is) vrouwen. En mannen kunnen een goede beurt maken door de film uit te zitten zonder in slaap te vallen, of beter nog: zonder commentaar te leveren.

Nu we het toch over romantiek hebben – de rozen/wijn/massageolie variant, niet die van Rousseau – wat is er romantischer dan de decemberfeestdagen? Niets, uiteraard. Je vriendje uitpakken met Sinterklaas, je geliefde kussen onder de maretak en champagne delen met een aantrekkelijke vreemde tijdens Oud en Nieuw blijven altijd spannend en gezellig. De filmwereld begrijpt dit natuurlijk ook en de laatste jaren hebben we zowel een prachtige romantische comedy van eigen bodem zien verschijnen als een Britse lovestory in mozaïekvorm kunnen zien. Natuurlijk heb ik het over Alles is Liefde (Joram Lürsen, 2007) en Love Actually (Richard Curtis, 2003).

Alles is Liefde speelt zich af rond Sinterklaas. Het traditionele Hollandse feest is niet alleen het decor voor pepernoten, taai-taai en een oude man op een witte knol met zich mee, maar ook voor Carice van Houten verkleed als cadeautje. Dan weet je al dat het goed zit, vooral als ze wordt bijgestaan door leuke acteurs als Wendy van Dijk, Thomas Acda en Anneke Blok (beter bekend als de stem van de HEMA-reclames). De tagline ‘Liefde is net als Sinterklaas. Je moet erin geloven, anders wordt het niets’ garandeert dat je als zwijmelende jonge vrouw geen enkele cynicus in de zaal zult aantreffen, wat een prettige bijkomstigheid is als je je in alle rust wilt verlustigen aan de blote torso van Jeroen Spitzenberger.

In Love Actually volgen we de levens van een aantal mensen in de week voorafgaand aan Kerstavond. Een bruiloft, een begrafenis, een Brit die seks zoekt in Amerika, een Amerikaanse die liefde zoekt in Engeland: alle in potentie romantische situaties zijn uit de kast getrokken voor deze moderne kerstfilm. Dit is met recht een geslaagde poging om de Britse ‘stiff upper lip’-mentaliteit te chargeren. De premier, gespeeld door Hugh Grant, danst als Tom Cruise in Risky Business door zijn woning, Alan Rickman denkt over een buitenechtelijke affaire met zijn secretaresse en alle multiculturele stelletjes zorgen net voor dat vleugje politieke correctheid dat filmmakers een goed gevoel geeft over zichzelf.

Zowel Alles is Liefde als Love Actually zijn mozaïekvertellingen, waarbij een grote hoeveelheid personages wordt geïntroduceerd en verhaallijnen door elkaar heen lopen, maar deze desondanks hun individuele kracht niet verliezen. Ik koester de hoop voor eenzelfde resultaat voor New Year’s Eve. De hoofdrollen in deze nieuwe romcom worden gespeeld door onder andere Katherine Heigl, Robert DeNiro, Ashton Kutcher, Zac Efron, Jessica Biel, Sarah Jessica Parker, Michelle Pfeiffer en Hilary Swank. Zo’n cast zorgt hoe dan ook voor een feest der herkenning en geslaagde acteerprestaties, maar een goede film garandeert het nog niet. De regisseur doet dat echter wel. Garry Marshall is bekend van films als Pretty Woman, Runaway Bride, The Princess Diaries en Valentine’s Day en kan dus met recht een meester van de romantiek genoemd worden. Pretty Woman is tot op de dag van vandaag een van de meest romantische films ooit gemaakt, een ware klassieker, en met Valentine’s Day heeft Marshall laten zien dat hij het maken van een mozaïekfilm in ieder geval onder de knie heeft. Of je nu groot liefhebber bent van romantische films of gewoon graag naar Jessica Biel kijkt:  New Year’s Eve verschijnt in de bioscoop op het goede moment en draait enkel en alleen om een thema dat tijdloos is en iedereen aanspreekt: liefde. Als dat geen goed kerstcadeautje is…

Juliëtte van den Hil - Fernand Braudel (1902-1985) is door de lezers van het Britse geschiedenistijdschrift History Today verkozen tot de beste historicus van de afgelopen zestig jaar. Braudel is bekend als een van de belangrijkste vertegenwoordiger van de Annales-school, waarvan hij de belangrijkste principes uiteenzette in zijn magnum epos La Méditerranée. Hierin onderscheidde hij drie lagen binnen de geschiedenis. De eerste is de geografische laag of de longue durée, waarin veranderingen op een heel langzaam tempo plaatsvinden. De tweede laag is die van de socio-economische veranderingen en pas in de derde laag, zo meent Braudel, vinden we de historische gebeurtenissen zelf terug. 

Zoals dat gaat bij verkiezingen, kwam er direct na de bekendmaking kritiek op de ranglijst. De kritiek ging niet specifiek uit naar Braudel – wier invloed niet wordt onderschat – maar wel naar de samenstelling van de overige winnaars: zo hadden slechts zevenhonderd lezers gestemd, de top 12 bestond op Braudel na volledig uit Britten en slechts enkele vrouwen hadden de shortlist gehaald, waarvan geen enkele op de definitieve lijst terecht was gekomen. History Today verweerde zich vervolgens door te stellen dat er de afgelopen vijftig jaar gewoon weinig vrouwelijke historici waren, en dat dit de komende zestig jaar wel zal veranderen. 

Met het risico meteen als feministe weggezet te worden: weinig vrouwelijke historici? Dat is nogal een uitspraak. Niet alleen waren er dus niet zoveel vrouwelijke historici, maar in de ogen van History Today waren die blijkbaar niet goed genoeg om voor deze prijs in aanmerking te komen. Wat uiteraard de vraag oproept: wat maakt iemand tot de beste historicus? Het is een vraag waar je als geschiedenisstudent misschien vaker over nadenkt dan studenten van andere richtingen. Geschiedenis is immers ‘geweest’ – hoewel er, cliché, elke dag nieuwe geschiedenis bij komt! – , dus wanneer draag je dan nog iets bij aan het vakgebied? Wat zorgt ervoor dat jij later deel uitmaakt van diezelfde geschiedenis waar je je leven aan hebt gewijd?

Stel deze vraag aan twintig historici en je krijgt uiteraard twintig verschillende antwoorden. Het meest tot de verbeelding sprekend is natuurlijk de Grote Historische Ontdekking. De schatkamer van Toetanchamon, bijvoorbeeld. Of wat recenter, die student die tijdens een middagje archief een tot voorheen onbekend document van de VOC tegenkwam. Maar wat als je nu niet zo’n mazzel hebt? Is dan je kans om tot een baanbrekend historicus te worden verkozen voorgoed verkeken?

De winst van Braudel suggereert echter dat er ook een andere route is naar historisch aanzien, die meer met intellectueel inzicht te maken heeft dan met fysiek schatzoeken in een desolate woestijn. Braudels invloed is immers gebaseerd op het feit dat hij een voor die tijd radicaal nieuw model voor geschiedschrijving opstelde. Waar de historische gemeenschap zich voorheen voornamelijk bezighield met de gebeurtenissen en de personen die daar een belangrijke rol in speelden, keek Braudel ook naar de structuren van de samenleving waarin zo’n gebeurtenis plaatsvond en op een nog dieper niveau naar de geografische omstandigheden waaronder die samenleving was ontstaan. Daarmee verrijkte hij de geschiedschrijving niet met een nieuw artefact, maar met een manier van denken die de potentie had  al het voorgaande in een ander daglicht te stellen.

De recente ontdekking van overblijfselen van een oude beschaving in Libië tonen aan dat er nog steeds veel te onthullen valt, net zoals het toenemende interdisciplinaire karakter van geschiedenis steeds weer tot nieuwe inzichten leidt. Tel daarbij op dat het aantal meisjes dat een universitaire studie doet het aantal jongens overstijgt, en dan moet je de conclusie trekken dat History Today misschien wel gelijk heeft: geef ons zestig jaar, en je kunt niet meer om ons heen.

Thomas Smits - “Germany calling, Germany calling’, zo begint William Joyce zijn Engelstalige radioprogramma tijdens de oorlog. Elke week luisteren zes tot achttien miljoen Britten en Amerikanen naar zijn radioprogramma. Verzet tegen het Derde Rijk is volgens Lord Haw-Haw – een bijnaam die William Joyce door zijn uitgesproken Engelse accent krijgt –volkomen nutteloos; het nazisme is de enige ideologie die de Westerse wereld tegen het Judeo-Bolsjewisme kan beschermen. Deze maand aandacht voor de propagandist die lang bekend zou staan als het prototype landverrader: William Joyce.

Het leven van Joyce voor de oorlog leest als een fascistische avonturenroman. Nadat hij de eerste negen jaren van zijn leven in New York heeft doorgebracht verhuist hij in 1915 naar Ierland. Al snel raakt Joyce – een strenggelovig christen – betrokken bij de antirevolutionaire acties van de Black and Tans, een verband van Engelse Eerste Wereldoorlogveteranen die bekend staan om hun bloedige aanslagen op de Ierse bevolking. In 1921 – wanneer Joyce pas vijftien jaar oud is – pleegt de Irish Republican Armyeen aanslag op zijn leven waar hij ternauwernood aan ontsnapt. Joyce verhuist hierop met zijn ouders naar Londen. Ook in de Engelse hoofdstad raakt hij betrokken bij verschillende ultraconservatieve bewegingen. Op een bijeenkomst van de conservatieve partij in 1924 wordt Joyce aangevallen met een scheermes. Hij houdt er een permanent litteken van zijn oorlel tot aan zijn mondhoek aan over.      

De aanval lijkt een keerpunt in het leven van Joyce te zijn. Hij is ervan overtuigd dat joodse communisten verantwoordelijk zijn voor zijn litteken. In 1932 sluit hij zich daarom aan bij de British Union of Fascists waar hij zich ontwikkelt tot een belangrijke propagandist en waar zijn antisemitisme tot volledige wasdom komt. In 1939 vlucht Joyce met zijn vrouw naar Duitsland. In Berlijn vindt hij een baan bij de Engelstalige afdeling van de Duitse radio. De uitzendingen van Lord Haw-Haw worden al snel een succes, mede door de strenge oorlogscensuur in Engeland. Familieleden van vermiste Britse piloten en matrozen hopen via de uitzendingen iets te weten te komen over het lot van hun dierbaren. Door het succes van zijn radio-uitzendingen krijgt Joyce tijdens de oorlog een steeds grotere rol in de nationaal-socialistische propagandamachine. Zo wordt hij verantwoordelijk voor het indoctrineren van Engelse krijgsgevangenen en richt hij het Britisches Freikorps– een onderdeel van de SS gevuld met overgelopen soldaten – op.

‘I have only one thing to say: Heil Hitler and farewell’ zo sluit Lord Haw-Haw – duidelijk beschonken – op 20 april 1945 zijn laatste radio-uitzending af. Enkele maanden later wordt Joyce door Amerikaanse soldaten vlakbij de grens met Denemarken gevangen genomen. Voor de Engelse bevolking is hij een van de herkenbaarste en meest gehate personages van het nationaalsocialisme. Hoewel Joyce officieel geen Brits staatsburger is, wordt hij in 1946 ter dood veroordeeld en opgehangen. Tot aan het eind van zijn leven blijft Joyce overtuigd van zijn idealen: ‘I am proud to die for my ideals and I am sorry for the sons of Britain who have died without knowing why’.

Lord Haw-Haw is het eerste voorbeeld van een overloper die wordt ingezet als propagandist. ‘Azzam the American’ – de Engelstalige spreekbuis van Al Qaida -, ‘Seoul City Sue’ – voorvechtster van het Noord Koreaanse communisme en ‘Axis Sally’ – die met haar progamma ‘Home sweet Home’ Amerikaanse soldaten aan ‘home made applepie’ probeert te laten denken – zijn allemaal voorbeelden van hetzelfde fenomeen.  In 1961 baseert de Amerikaans schrijver Kurt Vonnegut Jr.  zich voor zijn boek Mother Night op het leven van William Joyce. Wat betekent het om als ultieme verrader bekend te staan? En wat houdt dit verraad eigenlijk in?

Howard Campbell Jr. – de hoofdpersoon van Mother Night – is net als Joyce een Engelstalige propagandist van nazisme. Campbell is echter een dubbelspion: zijn wekelijkse, fel antisemitische radioprogramma bevat verborgen boodschappen aan de geallieerden. Wanneer Campbell wordt opgepakt door Israëlische agenten om in Jeruzalem terecht te staan kan niemand zijn verhaal bevestigen: hij zal geëxecuteerd worden voor de radioprogramma’s die hem bekend hebben gemaakt.

Vonnegut gebruikt het leven van Joyce om een ingewikkeld moreel oordeel uit te spreken over de daden van het Duitse volk tijdens de Tweede Wereldoorlog. In zijn inleiding schrijft hij: ‘If I’d been born in Germany, I suppose I would have been a Nazi, bopping Jews and gypsies and Poles around, leaving boots sticking out of snowbanks, warming myself with my secretly virtuous insides. So it goes.’ (mijn cursivering). Net als Howard Campbell is het Duitse volk echter niet onschuldig door hun ‘geheime goedheid’. ‘This is the only story of mine whose moral I know’, zo schrijft Vonnegut: ‘We are what we pretend to be, so we must be careful about what we pretend to be’. Een cynische boodschap waar wij vandaag de dag – met al onze ‘verborgen goedheid’ – nog wat van kunnen leren. Dat is de moraal van dit verhaal.

Nederland mag daarbij sinds kort ook de Beurspleinprotesten tegen het wanbeleid van de financiële elite rekenen. Deze demonstratie waaide over vanuit Wall Street, New York. Verslaggevers Valent en Karssenberg waren bij de Amsterdamse versie van deze protestbeweging, en kregen door de vele Bob Dylan-haarcoupes en dubieuze linkse leuzen een vreemd kietelend ‘give peace a chance’-gevoel.

De omstandigheden leken gunstig voor een massale demonstratie; op deze zonnige zaterdag had niemand een excuus om binnen te blijven en de meedogenloze mannen in pak zullen die ochtend dan ook wel gebeefd hebben tijdens het drinken van hun Starbucks-koffie en het pingen op hun Blackberry’s. Na het passeren van de oorverdovend commerciële kermis op de Dam, bereikten we een tamelijk goedgevuld Beursplein vol antikapitalistische medeburgers. Meteen viel de diversiteit van de demonstranten op: dit keer niet uitsluitend razende studenten of kunstzinnige beschavingspromotors, maar een verzameling van oud en jong, krakers, kinderen, studenten en werkende ouderen bij elkaar. Het hele plein deed vermoeden dat iemand vannacht de circustent open had laten staan. Een omstander informeerde ons dat we net de gepassioneerde toespraak van een zesjarig jongetje over het uitsterven van tijgers hadden gemist. Eerder die dag bleek een man bovendien al furore gemaakt te hebben met zijn tirade over de gevreesde chemtrails, en was één van de hoofdacts een vrij overtuigende James Brown-imitator geweest die, schreeuwend in een eigenaardige mix van Engels en Nederlands, de menigte tot eenheid en liefde had geprobeerd  te bekeren.

Dat hippiegevoel werd nog eens versterkt tijdens het zogenaamde klapprotest. Een zeer malafide uitziende man die in het bezit was van de enige aanwezige microfoon riep mensen op te klappen ‘voor de wereld, voor de mensen, tegen de schijndemocratie!’ Nadat we onszelf en degenen om ons heen op zijn bevel (‘knuffel elkaar!’, ‘Amen!’) uitgebreid hadden bedankt voor onze aanwezigheid bij het protest, werd het heilige lied Imagine ingezet om de liefde te vieren. Dit bevestigde ons vermoeden dat John Lennon niet dood is, maar gewoon vanuit zijn bed met zijn laptop op schoot het Occupy-ideetje de wereld in heeft zitten twitteren.

Waar waren de furie en de woede die we zagen in New York, in Rome, in Lissabon, in Londen en Berlijn? Niemand die Nout Wellink met elektroden aan zijn scrotum een bekentenis afdwong, niemand die als ultiem protest zijn afgedankte festivaltentje in de fik zette, niemand zelfs die hartstochtelijk pleitte voor emancipatie van de arbeidersklasse. Nee, de Occupy-beweging is van een geheel andere aard: zij strijdt immers tegen een intern defect van het systeem. Hiervoor hebben de Occupy-demonstranten nog geen concrete oplossingen gevonden – daarvoor zijn de suggesties van de deelnemers waarschijnlijk ook te verschillend. Alles dat ze weten is: een stelletje door hebzucht verblinde voormalig econometriestudenten heeft ons diep in een schuldencrisis gestort, en dat moet stoppen! Maar hoe?

Veel demonstranten gebruiken de bekende kreet ‘99% versus 1%’ op hun spandoeken. Hiermee doelen ze op de kleine groep haute finance (1%) die door middel van misdadige piramideconstructies, roekeloze beleggingen en torenhoge bonussen een crisis hebben veroorzaakt waar de massa (99%) nu de dupe van is. Kortom: het volk moet weer meer voor het zeggen krijgen. Maar in een tijd van de schijnbaar absolute heerschappij van de markt en een rigoureuze afbrokkeling van de traditionele sociaaldemocratische politieke partijen en vakbonden lijkt de burger geen voet tussen de deur te krijgen.

Dat vindt ook de Vlaamse historicus en schrijver van de bestseller Congo, David van Reybrouck. ‘We rijden met een postkoets op de snelweg’, stelde hij op 16 oktober in het tv-programma Buitenhof. In een tijd waarin we ‘iedere nanoseconde’ onze mening over de wereld uiten op internet, maar nog steeds slechts eens in de vier jaar naar de stembus mogen, is iets goed mis. Daarom heeft Van Reybrouck een alternatief voor doelloos demonstreren bedacht: de G1000 (www.g1000.org), een burgerinitiatief waarin duizend willekeurig gekozen Belgen met elkaar gaan praten over de toekomst van hun land. Zij zullen bepaalde beslissingen maken, die daarna verder uitgewerkt zullen worden door een beperkt deel van de duizend, die hun werk dan weer presenteert aan de politiek. Is dit dan dé manier om concrete invloed op de old boys club te krijgen? Of moeten we ondanks alle met Karl-Marx-vlaggen zwaaiende hare-krishna-types toch vertrouwen hebben in het volksprotest?

We besloten de sociale media maar te raadplegen, hopend op wijsheid. Al snel stuitten we op @MelvinZ, die zijn relaas als volgt deed:

‘Goed, liberalisme is dus #neofascisme en Zij voeren een biogenetisch experiment uit met de aarde met behulp van vliegtuiguitlaatgassen. Gelukkig speelt #Ajax vanavond weer, kunnen we ons weer écht druk maken.’

Uiteraard eindigde deze Twitterzoektocht in verdriet. Desalniettemin: fortune favours the brave, en dit lijkt nu meer dan ooit te gelden. De Arabische Lente begon ook met wat gerommel maar groeide uit tot een tsunami van protest die het hele Midden-Oosten overspoelde. Het uiteindelijke resultaat van deze protesten mag dan onzeker zijn, maar feit is wel dat we net Kaddafi’s lijk door de straten van Sirte gesleept zagen; result! De Occupy-beweging is uiteraard totaal anders van aard en het voert te ver het tentenkamp van idealisten te vergelijken met de Arabieren die automatisch geweervuur trotseerden. Waar het om gaat is dat een beweging die ogenschijnlijk kansloos is verrassende resultaten kan boeken. Ondanks stormen van hagel en cynisme blijft het tentenkampement op het Beursplein staan en begint de VVD al een beetje zenuwachtig te worden. Het is een tijdperk van wonderen en er lijkt genoeg onvrede voorhanden om een dergelijke volksopstand voor de komende eeuw te voeden, het valt alleen nog te bezien of de broodnodige vonk overslaat voordat de winter deze revolutie in de kiem smoort…

Victoria, die als toonbeeld van de preutsheid bekend staat, rust al meer dan een eeuw in het Frogmore Mausoleum, waar ze zich waarschijnlijk al met haar echtgenoot schaamt voor de uitwassen van de seksuele revolutie die anno 2011 overal te bespeuren zijn. Of zou ze zich juist generen voor de bestaande vooroordelen die net zo tekenend zijn voor de Victoriaanse tijd als de zwarte (rouw-)kleding van de koningin naar wie de tijd vernoemd is?

Als elk Victoriaans stel – uiteraard getrouwd – immers echt zo preuts en aseksueel was als wij veronderstellen, dan zou heel de Westerse wereld nu tamelijk onderbevolkt zijn. De stelling dat de mens een van de weinige diersoorten is die voor zijn plezier de liefde bedrijft, zou vervolgens ook geen stand houden. En wat moeten we dan met Jack the Ripper, die talloze dames van lichte zeden in precies die preutse era in koelen bloede ombracht? Die zouden toch helemaal niet hebben bestaan? Wel dus. Immers, die Victorianen konden er echt ook wel wat van!

Dat wil zeggen, als we de onderzoeken van arts Clelia Duel Mosher mogen geloven. Uit haar laat-Victoriaanse enquêtes komt namelijk naar voren dat zeker de negentiende-eeuwse dames niet altijd met kuisheidsgordels rondliepen. Sommigen bedreven zelfs de liefde ter ontspanning en vermaak – stel je voor. Het streven iedereen onwetend te houden over seksualiteit, was dus niet zo geslaagd als de Victoriaanse aristocratie wellicht zou hebben gewild.

Niet alleen de vrouwen, maar ook de mannelijke bourgeoisie was verrassend seksueel geëngageerd. Het was deze klasse die onder het mom van de wetenschap typen als de perverse, nymfomane, hysterische of homoseksuele mens benoemde, om zich af te zetten tegen de aristocratie boven hen en de boeren onder hen. Deze typen werden echter weer afgezet tegen het idyllische Victoriaanse gezin. De prostituee, homoseksueel en masturbator werden dientengevolge gezien als de grootste bedreigingen van dat perfecte plaatje en dus als gevaar voor de jeugd, wat leidde tot bijvoorbeeld de uitvinding van een gordel die elektrische stootjes afgaf als de dragende jongen een erectie kreeg. Au…

Vreemd genoeg was prostitutie wel legaal, in alle soorten en maten. Naast de normale bordelen bestonden er ook bordelen voor mannen door mannen en zelfs bordelen waar mannen kwamen om eens flink met de zweep te krijgen van een dame of heer. SM Victorian style, dus eigenlijk. Als je het jezelf nog makkelijker wilde maken kon je als jongeheer ook gewoon ‘s nachts in een park in Londen een leuk scharreltje oppikken en tegen een klein bedragje liet hij of zij je daar de sterren van de hemel zien.

Tegelijk kwam in deze periode een heel interessant nieuw medium op dat het maken van erotische plaatjes vergemakkelijkte: de fotografie. Deze werd niet alleen ingezet in oorlogen zoals die op de Krim, maar  ook voor het maken van pornografie.  Veelal werden dames uit de onzedelijke beroepsgroepen gebruikt als model voor de plaatjes die minstens net zo weinig aan de verbeelding over laten als tegenwoordig, hoewel in het begin het excuus werd gebruikt dat dit ten behoeve van de wetenschap was. Natuurlijk was pornografie niets nieuws, de Romeinen deden het al, maar zo’n realistisch nieuw medium was natuurlijk wel heel spannend. Vooral door de ontwikkeling dat foto’s sneller en makkelijker gekopieerd en verspreid konden worden, zag een lucratieve nieuwe business het daglicht: de pornografische blaadjes of de dirty magazines.

Wellicht krijgt die stereotype Victoriaan dus wel helemaal geen rolberoerte bij het zien van de moderne half blote artiesten en volwassen mannenblaadjes. Misschien zegt hij zelfs wel: “Is dit alles?” Het is waarschijnlijker dat de eenentwintigste-eeuwse internetgebruiker vreemder opkijkt, zodra hij heel onschuldig victorian porn bij Google intikt.

Wie herinnert zich niet de tomeloze begeestering van de oud-docent oudheid? Van Royen is vastbesloten om deze geestdrift niet te laten beteugelen, al helemaal niet door zijn verplichte pensioen van vorig jaar. Een cursus ‘Iedereen kan Klassieke Talen’? Hij gaat er voor. Iets komen vertellen in De wereld draait door? Hoera! Met zijn meest recente project betreedt de geliefde docent echter het grijze gebied tussen gezellige megalomanie en onwelkome krankzinnigheid.

Glunderend stonden ze op een podium: Van Royen en een groepje studenten en oud-studenten met een goed gevoel voor PR. En ze glunderden met recht, daar er zojuist een filmpje aan de redelijk gevulde CREA-zaal was getoond dat, zowel qua spanning en sensatie als qua historische clichés en onnauwkeurigheden, Oscar-waardig was. De oprichting van Jonge Historici Schrijven Geschiedenis was een feit. René van Royen jubelde dat zich een revolutie had voltrokken: veel meer dan een clubje studenten dat scripties voor de vergetelheid behoedt, was hiermee de eerste online uitgeverij uitgevonden. De Jonge Historici maakten ook buiten hun vaste ‘Web 2.0 omgeving’ Facebook furore en veroverden dankzij mediakanon Geerten Waling – naast de kolommen van Het Parool, een interview op Radio 2 en een eervolle vermelding in De Volkskrant – zélfs een stukje in kwaliteitsblad Babel.

De titel ‘eerste online uitgeverij’ mogen ze wat ons betreft voeren; en als ze de gladjes opgemaakte boekjes straks – in ‘s werelds eerste enveloppe – naar de goedbetalende donateurs sturen, moeten de jonge hysterici dat vooral van de daken schreeuwen. Maar waarom moeten de werkstukken van studenten geschiedenis eigenlijk worden uitgegeven? Op de veelgeplugde website zetten ze onbeschroomd hun bedenkels uiteen.

‘Een essentieel onderdeel van de universitaire opleiding tot historicus is het schrijven van werkstukken, essays en scripties, die alle slechts door één docent worden gelezen alvorens ze roemloos in de prullenbak verdwijnen of, in het beste geval, kortstondig dienst doen als onderzetter, kladblok of pakpapier voor een boterham oude kaas.’

Wás het maar zo. Déden deze werkstukjes maar dienst als kladblok. In een duurzame, meer kwaliteitsbewuste wereld zouden de papieren dragers van de academische broddelwerkjes daarmee inderdaad een goede bestemming krijgen. In de praktijk zijn er echter helaas steeds weer hamsterende types die alles in archiefmapjes en lades laten verdwijnen, waardoor het een zweem van waarde krijgt die geen enkel werkstuk verdient. ‘Graag gedaan’, schrijven ze er nog onder, maar hun toon van bravoure verhult een oefening in zelfverheerlijking en gebakken lucht.

Hebben de Jonge Historici zich wel afgevraagd of de boekjes die ze uitgeven ook lezenswaardig zijn? Want jongens en meisjes, laten we elkaar geen mietje noemen: eerlijkheid duurt helaas ook in dit geval het langstuurboete-plichtig langst. We zijn als achttienjarigen op deze faculteit gekomen om te leren een degelijk stuk te schrijven. In de eerste twee jaar wordt ons aangeleerd om er een inleiding vóór, en een conclusie achter te plakken en afgeleerd om in de inleiding ‘mijn werkstuk gaat over de hongerwinter’ en in een voetnoot ‘bron: internet’ te schrijven. Dat leerproces is een lange, pijnlijke weg. Pijnlijk voor de student, die een nachtje moet doorhalen terwijl hij zachtjes huilend met  zijn eigen onkunde wordt geconfronteerd; en nog pijnlijker voor de docent, die zich door het resultaat heen moet worstelen zonder het papier in stukken te scheuren – en dat dertig keer achter elkaar. Dat is niet leuk, en daarom betalen we deze mensen ook royaal, maar het is nodig. Een aantal studenten leert tegen zijn derde jaar een behoorlijk stuk te schrijven, en krijgt een 8,5. De rest leert dat niet en stapt over naar Media en Cultuur, of schrijft een belabberde scriptie en krijgt na herschrijven een 7, of de welbekende ‘Melching’ 8.

Werkstukken zijn oefenwerkjes, met een vast stramien en via vaste methodes beoordeeld. Dat maakt ze uitermate geschikt voor commentaar en verbetering van de schrijver, maar nauwelijks lezenswaardig. Als het goed onderzoek is, of een gouden vondst in het archief, kun je van het werkstuk een scriptie maken. Als die scriptie dan ook nog eens aardig lukt, kan die herschreven en gepubliceerd worden in Skript. In het zeer onwaarschijnlijke geval dat de student én de eindstreep van zijn studie haalt, én fantastische stukken produceert, zijn daar, hey presto!, enkele honderden vaktijdschriften die staan te springen om artikelen over de meest onwaarschijnlijke nicheonderwerpen af te drukken.

Zo ver komt het zelden; en dat selectie- en afvalproces is er met goede reden. De geschiedwetenschap is een zee van sub-onderzoeksgebiedjes en specialisaties, en ieder obscuur vaktijdschrift drijft op een zee van publicaties. Moeten we dan nog een kraan aan tekst open zetten? Wij nodigen u uit om even voor u zelf na te gaan hoe veel artikelen in Skript u daadwerkelijk heeft gelezen, en hoe veel enthousiasme zelfs uw bloedeigen ouders toonden voor uw Bachelorscriptie. En dan hebben we het nog over de bovengemiddeld geïnteresseerden. Voor zo’n 90% van de Nederlandse bevolking is de meest historische reflectie die zij tot zich nemen het zondagse weekoverzicht van SBS Shownieuws. En dat is prima.

Zelfs als we met de beste bedoelingen naar de webstek van de Jonge Historici afsurfen, en daar net doen alsof we opeens een enorme drang voelen om alles te weten te komen over Dolph Lundgren (‘de ware universal soldier?’) blijven de vragen knagen: was dit een werkstuk van een tweedejaars, of een Masterscriptie? Kreeg het een 9+ of is de auteur een boezemvriend van een Jonge Historicus? De wetenschap dat we zelf vlak voor de deadline nog wel eens een voetnoot uit onze duim willen zuigen (immers, het is maar een werkstuk) doet de autoriteit van wat we lezen ook geen goed. In het lijvige ‘Little boy, fat man’ knappen we al snel af op de veelheid van vreemde lettertypes, de inconsistente redactie en dat Fijne Amerikaanse Gebruik Van HoofdLetters in iedere titel. Zo hebben jullie dat niet geleerd, Jonge Historici! Toen we met goede moed verder wilden ploegen verslikte de UvA-pc zich helaas in de veelheid van PDF-pagina’s.

Kortom: de conclusie blijft dat een mooie plaat uit het WikiCommons-domein en de spellingscontrole van Word van deze kikkers geen prinsen kan maken. Helaas spreken René en zijn Jongens het voornemen uit om dit toch veelvuldig te gaan proberen: ‘op deze wijze [willen we] nog veel meer mooie werkstukken uit heel Nederland behoeden voor de vergetelheid en beschikbaar maken voor liefhebbers van aantrekkelijke geschiedschrijving op hoog niveau.’ Wij vrezen met grote vreeze dat ze met ‘mooie werkstukken’ geen vooroorlogs breiwerk of Drenthse landschapsminiaturen bedoelen en kunnen onze medestudenten slechts vanaf deze pagina’s een halt toe proberen te roepen: jongens, het is niet alleen oude, maar ook onrijpe wijn in nieuwe zakken!

Wij komen niet in het Parool, laat staan in de Babel, en met al hun fris, Jong Historisch optimisme zal deze bede wel aan dovemansoren gericht zijn. Niettemin: graag gedaan.